متكلّمين نامدار از جمله متكلّمين نامدار اين دوران ابو الهذيل علّاف ( متوفى به سال 235 ه ) و نظّام ( 185 - 232 ) بيش از ديگران كسب شهرت كرده‌اند . ابو الهذيل در علم كلام كتاب نوشت ابن خلكان در حق او مىنويسد : استدلالش قوى و تقريرش پسنديدهء طبع بود . ابو الهذيل كتابهايى خرد و كلان در علم كلام نوشته و در آنها از مسائل بسيار دقيق و باريك سخن رانده است ، چون اين كتابها تا حدى استدلالى و فلسفى بود ظاهرا به دستور محدّثين و متشرّعين خشك‌انديش ، از بين رفته است ، ليكن مناظراتى كه با مجوسان و ملاحده كرده و بيانات و تقريراتى كه نموده است ، جسته‌جسته در ابن خلكان ، درر و غرر و شرح ملل و نحل مذكور مىباشد . در دربار مأمون ، سرآمد و قدوهء متكلمين ، ابو الهذيل و نظّام بود ، از طرف دولت ، براى ابو الهذيل شصت هزار درهم مقررى سالانه تعيين شده بود ، ليكن اين مرد فرهنگ‌پرور ، تمامى اين مبلغ را صرف اهل علم مىنمود ، از جمله مناظراتى كه از او نقل كرده‌اند اينكه ، يك بار ، شخصى به ابو الهذيل گفت كه در قلبم راجع به قرآن شبهات چندى است كه به هيچ‌وجه رفع نمىشود : اولا آيات عديده‌يى هستند كه باهم متناقض مىباشند و ديگر اينكه در بعضى آيات غلطهاى نحوى وجود دارد . ابو الهذيل گفت : آيا مىخواهى كه هريك از آيات مورد بحث را جداگانه جواب بگويم و يا براى رفع تمامى شبهات به يك جواب اجمالى اكتفا نمايم . معترض شق دوم را برگزيد . ابو الهذيل گفت : اولا اين مطلب مسلم است كه رسول اللّه از شريفترين افراد خاندان عرب بود و در فصاحت و زبان‌دانى او جاى هيچ‌گونه حرف نيست ؛ در اين هم شك نيست كه قريش و مخالفان در تكذيب و نكته‌چينى و اعتراض به آن حضرت هيچ جنبه‌اى را فروگذار نكردند . . . وقتى آن روز مردم اين اعتراض را نكردند ، امروز كدام شخص مىتواند چنين اعتراضى بكند . . . با اين پاسخ و استدلال ، ابو الهذيل ، طرف را مجاب كرد . علّامهء شهير شاه ولى اللّه در فوز الكبير مىنويسد : كه قرآن مجيد پابند قواعد مقررهء كسايى و فرّاء نيست ، و اين اشاره به جوابى است كه ابو الهذيل داده است . . . » « 1 » چنان كه ديديم مهمترين فرقه‌يى كه در مسائل مذهبى و فلسفى به بحث و انتقاد

--> ( 1 ) . راجع به ابو الهذيل نگاه كنيد به ملل و نحل شهرستانى ، ص 39 به بعد . و تاريخ علم كلام ، ص 29 به بعد .